Yaşlı bireyler ilaçlarını kendi başına güvenli şekilde yönetebilir mi? Demans, unutkanlık ve çoklu ilaç kullanımında ilaç takibinin neden önemli olduğunu öğrenin.

“İlaçlarını Kendisi Alıyor” Yeterli Bir Bilgi mi?

Bir yaşlı yakını için:

“İlaçlarını kendisi alıyor.”

demek oldukça rahatlatıcı olabilir.

Fakat profesyonel yaşlı bakımında asıl soru biraz daha farklıdır:

İlaçlarını kendi başına alabiliyor mu, yoksa güvenli şekilde yönetebiliyor mu?

Bu ikisi aynı şey değildir.

Bir kişi ilacın kutusunu açabilir, tableti eline alabilir ve suyla yutabilir.

Ancak;

• Hangi ilacı ne zaman alacağını hatırlıyor mu?
• Dozu doğru mu?
• Aynı ilacı tekrar alma riski var mı?
• Bir ilacı atlıyor mu?
• Yeni eklenen ilacı eski ilaçlarla karıştırıyor mu?
• Yan etkileri fark edip bildirebiliyor mu?

Bunların da değerlendirilmesi gerekir.

Özellikle ileri yaşta birden fazla sağlık sorunu nedeniyle birden fazla ilaç kullanımı yaygınlaşabilir. Çok sayıda ilacın yönetimi ise takip açısından daha karmaşık hale gelebilir.

Çoklu İlaç Kullanımı Neden Önemlidir?

Yaş ilerledikçe hipertansiyon, diyabet, kalp hastalıkları, nörolojik hastalıklar veya başka kronik durumlar nedeniyle birden fazla ilaç kullanılabilir.

Buna reçetesiz ilaçlar, vitaminler ve takviyeler de eklendiğinde kişinin takip etmesi gereken ilaç sayısı daha da artabilir.

Buradaki sorun yalnızca ilaç sayısı değildir.

İlaçların birbirleriyle ve kişinin diğer sağlık durumlarıyla ilişkisi de önemlidir.

Bu nedenle düzenli ilaç listesi tutulması ve kullanılan tüm ilaçların sağlık profesyonelleriyle paylaşılması önemlidir.

Demans Varsa İlaç Yönetimi Daha Farklıdır

Demans yaşayan bir kişi geçmişte yıllarca ilaçlarını kendi başına kullanmış olabilir.

Ancak bilişsel durum değiştikçe daha önce güvenli şekilde yaptığı bir işi sürdürmek zorlaşabilir.

Örneğin:

“Sabah ilaçlarımı aldım.”

diyebilir.

Fakat gerçekten alıp almadığını hatırlamayabilir.

Ya da ilacı aldığını düşünüp tekrar alabilir.

Bazen de ilaç kutusundaki ilaçları birbirinden ayırt etmekte zorlanabilir.

NIA, bilişsel bozukluğu bulunan kişilerde ilaçların doğru kullanılıp kullanılmadığının ve ilaç alımını denetleyen bir kişinin gerekip gerekmediğinin değerlendirilmesini öneriyor.

Bu nedenle demans bakımında ilaç yönetimi yalnızca hatırlatıcı kullanmakla sınırlı değildir.

Kişinin gerçekten güvenli şekilde yönetip yönetemediğini değerlendirmek gerekir.

“İlaç Kutusu Aldık, Artık Sorun Yok” Denebilir mi?

İlaç kutuları ve hatırlatıcılar bazı kişiler için yararlı olabilir.

Ancak bunlar herkes için yeterli değildir.

Çünkü ilaç yönetiminin yalnızca “hangi saatte ilaç alınacağını hatırlamak” boyutu yoktur.

Kişinin;

• İlacı doğru tanıması,
• Dozu doğru uygulaması,
• Talimatları anlaması,
• İlacı güvenli şekilde alması,
• Yan etkileri fark edebilmesi,
• Değişen reçeteyi takip edebilmesi

de önemlidir.

Bu nedenle kullanılan araç kişinin kapasitesine göre değerlendirilmelidir.

İlacın Yan Etkisi Bazen Başka Bir Sorun Gibi Görünebilir

Yaşlı bireylerde ortaya çıkan her değişikliği yalnızca yaşlanmaya veya demansa bağlamak doğru değildir.

Bazı ilaçlar veya ilaç kombinasyonları bilişsel değişiklikler ve başka istenmeyen etkiler oluşturabilir.

Örneğin kişide yeni başlayan:

• Belirgin sersemlik,
• Aşırı uyku hali,
• Davranış değişikliği,
• Baş dönmesi,
• İştah değişikliği

gibi durumlar ortaya çıktığında bunun sağlık ekibine aktarılması önemlidir.

Bu tür belirtilerin nedenini yalnızca gözleme bakarak belirlemek mümkün değildir.

Gözlem, değerlendirme için önemli bir başlangıçtır; tanı koymak değildir.

Bakımevinde İlaç Takibi Nasıl Ele Alınmalıdır?

Profesyonel bakımda ilaç yönetiminin sistematik olması gerekir.

Öncelikle güncel ilaç listesi bilinmelidir.

Hangi ilaç?

Hangi doz?

Hangi saat?

Hangi amaçla?

Kim tarafından reçete edildi?

Yakın zamanda değişiklik yapıldı mı?

Bu bilgilerin güncel tutulması önemlidir.

Ayrıca farklı hekimler tarafından başlanmış ilaçların ve reçetesiz kullanılan ürünlerin de sağlık ekibine bildirilmesi gerekir. NIA, reçeteli ilaçların yanı sıra reçetesiz ilaçlar, vitaminler ve takviyelerin de ilaç listesine dahil edilmesini öneriyor.

İlaç Yönetimi Sadece Hemşirenin Görevi midir?

İlaçların klinik yönetimi sağlık profesyonellerinin sorumluluğundadır.

Ancak günlük bakım sürecindeki gözlemler de son derece değerlidir.

Bakım elemanı:

“Bugün ilacını aldıktan sonra normalden daha uykulu.”

diyebilir.

Hemşire bu bilgiyi sağlık durumu içinde değerlendirebilir.

Psikolog davranış değişikliğini gözlemleyebilir.

Aile ise evde daha önce yaşanan benzer durumları aktarabilir.

Böylece farklı bilgiler bir araya gelir.

İyi bakımın önemli parçalarından biri de bu bilgilerin doğru kişiye, doğru zamanda aktarılmasıdır.

Aileler Nelere Dikkat Etmeli?

Yaşlı yakınınızın ilaç yönetimi konusunda şu soruları kendinize sorabilirsiniz:

İlaçlarını gerçekten düzenli alıyor mu?

Hangi ilacı neden kullandığını biliyor mu?

İlaç değişikliklerini takip edebiliyor mu?

Bir dozu alıp almadığını hatırlayabiliyor mu?

Yan etkileri fark edip söyleyebiliyor mu?

Birden fazla hekim tarafından verilen ilaçların tamamı güncel bir listede bulunuyor mu?

Bu sorulardan birkaçına bile “emin değilim” diyorsanız, ilaç yönetiminin yeniden değerlendirilmesi yararlı olabilir.

İlacı Kendi Başına Almak ile İlaç Yönetebilmek Aynı Şey Değildir

Belki de bu konunun en önemli cümlesi budur.

Bir kişinin ilacını kendi başına yutabilmesi, ilaç yönetimini güvenli şekilde yapabildiği anlamına gelmez.

Özellikle demans ve çoklu ilaç kullanımı söz konusu olduğunda kişinin bilişsel durumu, günlük yaşam becerileri ve sağlık durumu birlikte değerlendirilmelidir.

İlaçlarla ilgili değişikliklerde ise doktor veya eczacıya danışılmalı; reçeteli ilaçlar sağlık profesyonelinin önerisi olmadan kesilmemeli veya değiştirilmemelidir.

Asya Bakımevi’nde İlaç Takibi

Asya Yaşlı Bakım Merkezi’nde ilaç yönetimini günlük bakımın ayrılmaz bir parçası olarak değerlendiriyoruz.

Amacımız yalnızca:

“İlaç verildi.”

demek değildir.

Aynı zamanda:

“İlaç kullanımı düzenli mi, sağlık durumunda bir değişiklik var mı ve bu değişiklik sağlık ekibine aktarılmalı mı?”

sorusunu da takip etmektir.

Çünkü yaşlı bakımında güvenlik, küçük ayrıntıların düzenli takip edilmesiyle başlar.

Sonuç

Yaşlı yakınınız yıllardır ilaçlarını kendi başına kullanıyor olabilir.

Ancak yaşlanma, bilişsel değişiklikler, görme veya işitme sorunları, el becerisindeki azalma ve artan ilaç sayısı bu süreci zamanla değiştirebilir.

Bu nedenle ilaç yönetimi bir kez değerlendirilip bırakılacak bir konu değildir.

Kişinin ihtiyaçları ve kapasitesi değiştikçe yeniden değerlendirilmelidir.

İlaç yönetiminde önemli olan yalnızca ilacı almak değil, onu güvenli şekilde yönetebilmektir.